نکات ضروری در غذا خوردن
با توجه به مطالب گفته شده در رابطه با غذای لطیف ، غذای غلیظ، غذاهای فاسدالکیموس، غذاهای صالح الکیموس و سایر نکات و اصول طب ایرانی،بهتر است هنگام غذا خوردن موارد زیر رعیت شود.توجه به این نکته ضروری است که استثناهایی در این نکات وجود دارد و بطور کلی تداوم در عادات غلط موجب بیماری میشود.
1-بهتر است اکثر غذاهای مصرفی از جنس غذای مطلق باشد و نه غذای دوایی یا دوای غذایی.
به عنوان مثال مصرف زیاد سیر خام که حاد(تند و تیز) است، در خلط خون تغییرات نامطلوبی ایجاد میکند و خیار، رطوبت رقیقی ایجاد میکند که میتواند منجر به فاسد شدن سایر غذاها در معده شود.
2-باید در مقدار غذا اعتدال رعایت شود.
مقدار زیاد غذا باعث فساد میگردد زیرا معده برای هضم کامل غذا نیاز به فضا دارد لذا باید حدود یک سوم حجم معده خالی باشد، در غیر این صورت امکان ایجاد فشار به دهنه ورودی معده و رفلاکس بسیار زیاد است. مقدار کم غذا نیز موجب ضعف، لاغری و کاهش قوت میگردد.لذا رعايت اعتدال از مهمترين نكات است.
3-باید موقعی که هنوز کمی اشتها وجود دارد، دست از غذا خوردن کشیده شود.
زیرا پیام عصبی سیری مدتی پس از ورود مواد غذایی کافی، از معده به مغز ارسال میشود لذا اگر برای دست کشیدن از غذا منتظر دریافت حس کامل سیری باشیم قطعا بیش از مقدار گنجایش معده غذا خوردهایم!
*علائم فساد هضم ناشی از زیادهروی در خوردن عبارتند از: درد شکم، حالت تهوع، اسهال، دفع مواد هضم نشده، احساس سنگینی زیاد، آروغ زیاد یا بد بو.
*در موارد فوق اگر مدت زیادی از خوردن غذا نگذشته باشد و در صورت امکان باید تلاش کرد تا محتویات معده با قی(استفراغ) خارج شود، در غیر این صورت باید برای حداقل یک تا دو وعده، از مصرف غذا پرهیز نمود. داروهایی مانند گلقند آفتابی و جوارشات هاضمه نیز برای بهبود هضم و رفع این عوارض مفید هستند. خواب طولانی(البته با فاصله مناسب بعد از غذا) در این شرایط یکی از موثرترین اقدامات است.
4-سکون و آرامش بعد از غذا مهم است.
جهت افزایش گردش خون معده و افزایش سرعت هضم، نباید یک تا دو ساعت بعد از غذا حرکات سنگی انجام داد، اما حرکت کم در حد چند قدم باعث انتقال غذا به بخش تحتانی معده و بهبود هضم خواهد شد.
5- خوردن باید در هنگام اشتهای راستین باشد.
زیرا در هنگام سیری و پر بودن معده و بدن، خوردن بیشتر باعث تداخل و فساد غذا، اسهال و بیماری است.
علائم اشتهای واقعی عبارتند از : ایجاد سبکی در معده و زیر آن، عدم آروغ با بوی غذای قبلی یا بد بو، احساس سبکی در حرکات و افزایش حواس پنجگانه چون بویایی و شنوایی.
توجه: اشتهای راستین در فردی با معده گرم ممکن است هر سه الی چهار ساعت و در فردی با معده سرد یا تر هر پنج الی شش ساعت ایجاد گردد.
توجه: داشتن اشتهای کاذب و ریزه خواری میتواند نشانهای از وجود اخلاط نامناسب در معده و یا ناشی از مشکلات روحی باشد که نیاز به بررسی و درمان توسط متخصص طب سنتی دارد.
6-در یک وعده غذایی نباید غذاهای مختلف خورد.
مواد غذایی مختلف از نظر کیفیات و ویژگیها متفاوتند؛ مثلا غلیظ يا لطیف هستند و در نتیجه هضم آنها با هم متفاوت خواهد بود. وقتی دو یا چند غذای مختلف با هم خورده شود، معده و دستگاه گوارش نمیتواند همه آنها را به حد نهایی هضم کند و در نتیجه فساد هضم رخ میدهد. این موضوع درباره خوردن غذاهای خام و پخته با هم نیز صدق میکند.وقتی که مواد تشکیل دهنده یک خورشت یا آش با دستورات مشخص در کنار هم پخته میشوند در واقع هضم آنها به هم نزدیک میشود اما وقتی مثلا در یک وعده ماکارونی و خورشت قورمه سبزی با هم میل شود، اصلا نباید انتظار گوارش کامل داشت.
مصرف مخلفاتی مثل سالاد، ماست، ترشی، دوغ و مانند آنها نیز با غذا کاری خطا است. از سوی دیگر این مواد محرک اشتها بوده و موجب خواهد شد فرد بیش از توان هضم معده غذا صرف کند و در نتیجه تکرار این عمل فساد هضم، تولید اخلاط و مواد زائد در معده و بدن خواهد بود.
توجه: در صورت تمایل به مصرف این غذاها میتوان آنها را در وعدههای جداگانه میل کرد. مثلا میتوانید سالاد را به عنوان میان وعده عصرانه میل کنید.
7- انسان در شرایط مختف به تعداد وعدههای متفاوتی نیاز دارد.
در گذشته با توجه به شرایط زندگی و تغذیه، توصیه پزشکان به مردم سالم، مصرف سه وعده غذا در دو روز بود، بگونهای که یک روز صبحانه، و شام و روز دیگر، ناهار میل شود.
اما با در نظر گرفتن قوای بدنی و هضمی این توصیه امروزه برای همه مردم کاربرد ندارد، در نتیجه توصیه داشتن ساعات منظم غذایی است. این ساعات برای هر فرد به شکلی تعریف میشود به عنوان مثال ممکن است در فردی ساعت هشت صبح وقت مناسبی برای صبحانه باشد و برای دیگری شش صبح.
اما بطور کلی بهترین وقت برای صبحانه در فصول سرد سه ساعت بعد از طلوع آفتاب و در فصول گرم یک الی دو ساعت بعد از طلوع آفتاب است، در مورد ناهار بنابر وضعیت هضمی فرد ساعت دوازده الی چهارده مناسب بوده و اما وعده شام نباید نباید از ساعت شش الی هفت بعد از ظهر به تاخیر بیفتد زیرا بین خواب و مصرف شام باید بین دو الی سه ساعت فاصله باشد. معمولا توصیه میشود وعده ناهار غذای سبکی میل شود.
8-دمای غذا باید مورد توجه باشد.
بهتراست در تابستان غذا بصورت سرد و در زمستان بشکل گرم میل شود زیرا خوردن مواد گرم در تابستان موجب ضعف و مصرف مواد سرد در زمستان باعث خاموش شدن حرارت غریزی میگردد. در دو فصل دیگر ینز غذا باید معتدل باشد.
توجه: مصرف غذای داغ یا خیلی سرد به هیچ وجه توصیه نمیشود زیرا غذای داغ باعث آسیب به غشای دهان و مری شده و احتمال بروز سرطانهای گوارشی را افزایش میدهد و همچنین باعث سستی معده و خرابی هضم میشود.غذای بسیار سرد نیز باعث سرد و ضعیف شدن معده، قلب و مغز شده و باعث تولید مواد خام و هضم نشده میگردد.
9- بر یک نوع غذا مداومت نشود.
البته بهتر است در طول یک روز مشابه باشد یعنی وعده ناهار و شام یک غذا باشد به این ترتیب دستگاه گوارش آمادگی بیشتری برای هضم و جذب مواد دارد، اما مصرف دائمی هیچ غذایی مناسب نیست.
10-پرهیز زیاد، کاهش شدید حجم غذا و استفاده دائمی از غذاهای لطیف در زمان تندرستی لازم نیست.
چنانچه حکیم بقراط میفرماید:«پرهیز در تندرستی مانند ناپرهیزی در ناخوشی است».
توجه: افرادی که دارای سلامتی نسبی هستند اما فقط بخاطر تمایل به کاهش وزن از خوردن غذا پرهیز مینمایند، ممکن است پس از مدتی به علت کاهش غریزی و افزایش سردی و رطوبت بدن بر خلاف میل و تصورشان دچار افزایش وزن میشوند.
توجه: کاهش مقدار غذا در بیماری حاد، لازم و ضروری است. مثلا کسی که دچار سرماخوردگی میشود نباید به فرض تقویت بدن شروع به خوردن غذا مخصوصا غذاهای سنگین و مختلف به مقدار زیاد نماید بلکه بهتر است میزان غذا را کم کرده، غذاهای نسبتا لطیف و غیر متنوع بخورد.
11- رعایت عادت در کیفیت و کمیت غذا مهم است.
از بقراط چنین نقل شدهاست که عادت، مثل طبیعت دوم است لذا عادت غلط هم باید به تدریج ترک شود نه ناگهانی زیرا عدم ترک عادت غلط بالاخره و به مرور ایام موجب بیماریهای مزمن لاعلاج میشود.
12- رعایت ترتیب غذا مهم است.
همانطور که گفته شد باید حتیالامکان از مصرف چند نوع غذا با هم پرهیز کرد اما اگر در شرایطی که میل زیاد به این کار وجود داشته باشد باید به این نکته توجه نمود، در زمان گرسنگی بسیار بهتر است در ابتدا غذایی مانند برنج و خورشت میل شود و پس از مدتی اگر همچنان میلی باقی بود به سراغ غذاهای لطیف مثل سالاد و سوپ و غیره رفت.
اما اگر گرسنگی شدید نیست میتوان از غذای لطیف شروع کرد.هرچند باز هم تاکید میشود بهترین کار برای حفظ قدرت هاضمه و سلامتی پرهیز از مصرف دو یا چند غذا با هم است.
13- در طول زمان باید به تغییرات مزاجی و سنی برای انتخاب نوع و حجم غذای مناسب توجه نمود.
ممکن است فردی که تا دیروز به راحتی غذایی را هضم میکرده دیگر توان هضم آن را نداشته باشد و با مصرف آن غذا دچار مشکل شود، لذا نباید بر مصرف آن اصرار نماید .این موضوع با تغییرات سنی نمود بیشتری مییابد.
14-کمی فعالیت پیش از غذا مفید است.
بسیاری از افراد بویژه اگر دچار علائم رطوبت و بلغم در دستگاه گوارشی باشند، از حرکات ورزشی سبک قبل از وعدههای غذایی سود میبرند. یکی از بهترین این حرکات راه رفتن با گامهای بسیار کشیده به مدت پنج دقیقه قبل از هر غذا است این کار با گرم کردن کل بدن از جمله ناحیه روده و لگن اشتهای کاذب را کاهش داده، به خروج مواد دفعی غذاهای قبلی کمک کرده و بدن را برای هضم غذای تازه آماده مینماید.
