از دیدگاه طب ایرانی، هر فصل سال، دارای مزاج خاصی است و بر همین اساس، لازم است در هر فصل توصیهها و تدابیر خاصی را برای حفظ تندرستی و پیشگیری از بروز بیماریها و یا به حداقل رساندن عوارض و پیامدهای آن به کار بست.
البته زندگی امروزی و استفاده افراطی از وسایل گرمایشی و سرمایشی باعث شده که درک کاملی از تغییر فصول نداشتهباشیم، گاه در زمستان منازل به حدی گرم است که مجبور به کاهش لباس میشویم و گه در تابستان از شدت سرمای اتاق خود به خود میلرزیم.
این مسئله باعث میشود مه بدن ما همزمان با تغییرات محیط اطراف تغییر نکند و این موضوع خود زمینه ساز بیماری خواهدبود زیرا بدن آدمی در هر اقلیمی باید با سایر موجودات آن اقلیم هماهنمگ باشد، به عنوان مثال بدن انسانی که در مناطق استوایی یک یا دو فصل را بیشتر درک نمیکند با گیاهان و جانوران همان اقلیم همخوانی دارد و بدن انسانی که در مناطقی از ایران با هر چهار فصل زندگی میکند نیز باید با محیط اطراف خود هماهنگ باشد.
این تغییرات دمایی تاثیر به سزایی بر فعل و انفعالات داخل بدن دارند که نباید از آنها غافل بود.
نکته مهم دیگر :
منظور از تغیر فصول دراینجا تغییر تقویمی نیست بلکه فصول طبی مد نظر است، ممکن است بهار طبی از اوایل اسفند آغاز شود و یا تابستان طبی تا آخر مهرماه ادامه یابد.
در ادامه به مرور تدابیر مخصوص هر فصل برای حفظ سلامتی میپردازیم:
فصل بهار :
از منظر طب ایرانی، فصل بهار زمانی است که انسان در سرزمین معتدل محتاج به پوشش زیاد به نسبت سردی هوا و نیز محتاج تهویه به سبب گرمی هوا نباشد. شروع بهار به سبب روییدن گیاهان و برگ درآوردن درختان و ظهور شکوفهها موجب سبزی و خرمی زمین است و باعث بارداری حیوانات و رونق چهره و بدن، فربهی و سرخی رنگ رو میگردد.
مزاج فصل بهار گرم و مرطوب در حد اعتدال است و به سبب اعتدال مزاج و لطافت، مقوی قوا، مناسب مزاج روح طبی و موجب تقویت آن میگردد.
این فصل برای تمام سنین مناسب بوده و بویژه برای کهنسالان و صاحبان مزاج مزاج سرد و خشک مناسبترین فصل برای زندگی و سلامت میباشد.
در بهار قوای حیوانی تقویت شده و تولید خون افزایش مییابد و همین امر امکان ابتلا به برخی بیماریها را نیز افزایش میدهد و موجب بیماریهای خونریزی دهنده، ترک برداشت رگها، پیدایش بزاق خون آلود وهمچنین سرفه میگردد.
در این فصل گرمی هوا اخلاط و موادی را که به دلیل سرمای زمستان و کاهش تعریق در بدن حبس شدهاند، رقیق کرده و به حرکت در میآورد.
اگر بدن نتواند این اخلاط را بطور کامل دفع نماید، به سوی اندامهای ضعیف مانند کشاله ران و زیر پوست و اطراف بدن جاری میشوند و باعث تولید امراض شایع در این فصل مانند دمل ها، ورم چرکی، جوشها، خارش و ورمهای حلق میگردند و اگر وارد مغز شده و به بطنهای مغزی برسند، موجب بروز صرع و سکته در افراد مستعد و دارای پیش زمینه میگردند. اگر این مواد به مخاط بینی بریزند موجب زکام، گرفتگی صدا و سرفه میشوند، همچنین ریزش این مواد به مفاصل ورمهای چرکی مفصلی و درد مفاصل را بدنبال دارد.
از سوی دیگر هر بیماری که ماده آن در زمستان ساکن باشد، در این فصل به هیجان آمده، نضج یافته و دفع میگردد. پس شدت یافتن بیماری در پایان فصل سرما نشانه بدی نیست، بلکه ممکن است به دلیل آماده شدن مواد زائد بیماریزا برای دفع باشد. این اتفاق به ویژه در بدن کسانی که در زمستان به سبب پرخوری و کم تحرکی دچار افزایش اخلاط گشتهاند، بیشتر نمود مییابد.
بنابر رای پورسینا، چون در این فصل مواد بلغمی در بیماران بلغمی تحریک میشود، بیماریهای سکته و فلج و درد مفاصل بیشتر در این بیماران بروز میکند.
در نتیجه برای کاهش ابتلا به این بیماریها باید نکاتی را رعایت کرد، از جمله در زمستان نباید از ورزش مناسب غافل شد.
تدابیر مهم در فصل بهار:
1- بدن را از مواد و اخلاط فاسد پاک نمایید.
مقدار غذای مصرفی در فصل زمستان، در مقایسه با سایر فصلها کمی بیشتر است. بدن انسان درهوای سرد زمستانی، انرژی بیشتری برای تامین حرارات بدن و مقابله با سرما نیاز دارد، بنابراین غذای بیستری در این فصل مصرف میشود که منجر به افزایش میزان مواد زائد و غیرضروری میگردد، از طرفی تعريق در فصل زمستان كاهش يافته و اين مواد زائد امكان خروج از طريق پوست را پیدا میکنند در نتیجه حفرههای ریز بدن و بافتهای آن از این مواد انباشته میشوند. به مرور با گرم شدن طبیعت و آغاز فصل بهار این فضولات منجمد شده در حفرههای بدنی، روان و سیال شده، وارد جریان خون میشوند. حال اگر یک پاکسازی هدفمند با کمک شیوه های طبیعی طب ایرانی انجام شود با خروج مواد زائد و سموم از بدن میتوان بهار و تابستان کم دردسر و بدون بیماری را سپری کرد.
بهترین زمان شروع پاکسازی بهاره روزهای نخستین فروردین ماه است و اگر بهار طبی زودتر از راه برسد باید این اقدامات را هم زودتر و از فصل زمستان آغاز کرد. اندامهای هدف در پاکسازی بهاره کبد، کلیه و رودهها هستند.
روشهای پاکسازی مناسب فصل بهار:
1 آشهای طبی
یکی از شایع ترین اواع روشهای پاکسازی که به شکل گسترده و عمومی انجام میشود، استفاده از آش مخصوص است که در هر شهر و روستایی با استفاده از گیاهان دارویی و سبزی های رایج همان محل تهیه میگردد. گیاهانی مانند شنگ والک، چریش، پنیرک و بارهنگ ار جمله مواردی هستند مه در آشها و خورشتهای این فصل بکار میروند. این آشها معمولا باعث لینت مزاج شده و با وجود گیاهان دارویی نقش درمانی هم دارند.
آش یارمه (آش چریش)
این آش جز آشهای بهاره بوده و از غذاهای محلی استان خراسان شمالی است.
مواد لازم :
حبوبات شامل: نخود, عدس و لوبیا هر کدام یک پیمانه
یارمه(بلغور گندم) سه پیمانه
چریش(نوعی سبزی کوهی) به مقدار لازم
نمک و فلفل و ادویه به مقدار لازم
طرز تهیه:
حبوبات را چند ساعت خیسانده و میپزند. بلغور گندم را اضافه کرده و روی حرارت خیلی کم قرار میدهند. پس از آن بلغور پخته و باز شده آش را دائما هم میزنند تا ته نگیرد، نمک و چریش را نیز افزوده و آنقدر میپزند تا جابیفتد. این آش همراه با دوغ و فلفل قرمز نیز میل میشود.
به جای چریش میتوانید از تره کوهی استفاده کنید.
2-خونگیری:
برای برخی از افراد که استعداد ابتلا به بیماریهای ناشی از خلط دم را دارند برترین نوع پاکسازی بدن در صل بهار خروج خون است که توسط عمل حجامت و در برخی از موارد فصد صورت میگیرد. صد البته توجه به این نکته لازم است که این اعمال تنها در موارد خاص و فقط با نظر پزشک متخصص باید انجام شود و اقدام آن بصورت خودسرانه یا بدون بررسی لازم میتواند موجب عوارض سختی گردد.
3-از پرخوری و در هم خوری جدا اجتناب نمایید:
برخی از افراد به هیچ یک از شیوههای پاکسازی اخلاط سموم از بدن ماندد قی کردن، حجامت کرد، فصد یا مصرف داروهای مسهل عادت ندارند و انجام این نوع پاکسازی برایشان بسیار دشوار است .
برای این گروه نیز راه حل ساده وجود دارد.این گروه باید دقت نمایند که در فصل بهار مقدار غذای خود رابه نسبت فصلهای دیگر کاهش دهند تا مواد زائد و سموم کمتری در بدنشان انباشته شود. پروری و رعایت نکردن رژیم غذایی موجب ضعیف شدن توان و ایمنی بدن شده و به این ترتیب زمینه ابتلا به بیماری فراهم میشود.
4-از مصرف زیاد نوشیدنی های گرمی بخش و بسیار رطوبت آور بپرهیزید.
همانطور که گفته شد خلط دم در این فصل به هیجان در میآید و این نوع خوراکی ها باعث تشدید حرارت و هیجان خون شده و زمینهساز برخی بیماری ها خواهدبود.
5-مصرف غذاهای مولد خون از جمله انواع گوشت به ویژه گوشت قرمز را به حداقل برسانید.
بهترین رژیم غذایی در فصل بهار به ویژه برای کودکان و تقویت سیستن ایمنی و قوای جسمی آنها خوردن سوپ جو، ماءالشعیر طبیعس و چلو گشنیز با گوشت جوجه خروس است.
در متون طب سنتی،توصیه شده که در این فصل به کودکان، کمتر گوشت قرمز بدهند و بیشتر آنها را به خوردن گوشت جوجه خروس که لطیف و زود هضم است و فضولات کمتری در بد باقی میگذارد، تشویق کنند. سایر غذاهای مناسب این فصل آشهای ساده، بورانی اسفناج، بورانی شبدر و یونجه، کاهو سکنجبین، سمنو(به ویژه برای مبتلایان به کم خونی وضعف)، آش شبدر و قرقوت میباشند.
6-به میزان لازم از غذاهای با طبع سرد که مانع رقت و حرکت شدید اخلاط و مواد زائد میگردند، استفاده نمائید.
7-از جنبش بیش از حد بدنی بپرهیزید اما انجام ورزش معتدل (سبکتر از ورزش در زمستان) هر بامداد پیش از ظهر مفید خواهد بود.
8-از تنشهای زیاد روانی مثل خشم و پرخاشگری پرهیز نمایید، زیرا به مزاج هوا کمک میکند و عوارض آن را افزایش میدهد.
9-از نوشیدنیها و رب های فرونشاننده گرما ماندد شربت ریواس، عرق کاسنی، شربت زرشک،غوره و رب غوره، شربت نارنج و لیمو و به لیمو استفاده نمایید.
10-از مصرف مواد گرم، تلخ، تند، شور و تیز مانند تنقلات و ادویه جات تند بپرهیزید.
11-لباسهای لطیف و سبک بویژه از جنس کتان بپوشید و از گرم شدن زیاد بدن به ویژه در خواب جلوگیری کنید.
12-از حمام بسیار گرم و سایتفاده طولانی از آبهای معدنی گرم اجتناب نمایید.
13- از مصرف مایعات با معده خالی و ناشتا خودداری کنید.
14-اگر دچار انواع آلرژی هستید از مصرف میوههای لطیف مانند خیار، هندوانه و طالبی که در بدن به سرعت دچار تغییرات نامطلوب (استحاله به خلط غالب) میشوند پرهیز نمایید.
15- با رعایت دستورات لازم از بروز یبوست جلوگیری کنید (استفاده از سوپها و آشهای ساده با پایه برنج و سبزیجات مرسوم بدون ادویه و رشته برای این کار مفید است).
16-از سیب و کاهو سکنجبین به عنوان میانوعده استفاده کنید.
17- از شربت عناب، شربت آلو بخارا یا شربت تمرهندی بصورت روزانه استفاده نمایید(بخصوص در افرادی که غلبه گرمی در مزاج دارند)، شربت عناب بویژه در افرادی که غلظت خون دارند بسیار کارآمد است.
18- در صورتی که با خوردن میوهای، احساس سنگینی، خشکی دهان و پوست و حتی باد گلو زدن داشتید، دیگر آن میوه را مصرف نکنید. در عوض از میوههایی که به شما انرژی داده و موجب نشاط و سبکی شما میشوند مصرف کنید.
19- مصرف سبزیجات مخصوص این فصل را از یاد نبرید. مصرف سبزی ها و گیاهان دارویی که در فصل بهار میرویند تاثیر بسیار زیادی در پاکسازی خون و پیشگیری از ابتلا به انواع بیماری های این فصل دارد.
پیشگیری و درمان چند مشکل بهاره
آلرژی بهاره
اگر عموما با آغاز فصل بهار دچار حساسیت و آلرژیهای فصلی میشوید با رعایت نکات و تدابیری که در متون طب ایرانی به آن اشاره شده میتوانید تا حد زیادی از ابتلا به این بیماریها جلوگیری کنید.
به این منظور باید به مدت سه روز تنها از ماءالشعیری که بصورت سنتی و بدون استفاده از مواد شیمیایی و نگهدارنده تهیه شده، استفاده کنید و هیج ماده غذایی دیگری میل نمایید.
پس از اتمام این رژیم غذایی سه روزه نیز باید از سبزیهای پخته شده و بدون ادویه و کم حجم به عنوان غذا استفاده کنید و
همچنین بهتر است در این فصل به جای آب از عرق کاسنی، عرق خرفه یا عرق شاهره بنوشید.
خارش گلو
در بسیاری از حساسیتها فرد مبتلا به آلرژی از خارش گلوی خود شکایت دارد. گاهی این خارش به حدی شدید است که صبر و طاقت فرد را از او گرفته و او را کلافه میکند.برای درمان این عارضه از دمنوش زیر استفاده کنید:
حدود پنج گرم گل بنفشه و پنج گرم شکر تیغال را در دو لیوان آب ریخته روی حرارت ملایم بجوشانید تا یک لیوان آن باقی بماند. دمنوش را صاف کرده و شب قبل از خواب میل کنید. در افرادی که خارش گلویشان شدید است توصیه شده علاوه بر شب، صبح بعد از بیدار شدن از خواب یک لیوان دیگر از این دمنوش گیاهی بنوشید.
عطسه بهاره
برای کاهش عطسهها ناشی از آلرژی و حساسیت فصلی، استفاده از روغن بنفشه در پایه بادام شیرین توصیه میشود. روزی دو بار، یک قطره از روغن بنفشه را درون حفرههای بینی خود بچکانید. علاوه بر این با استفاده از همین روغن، پیشانی خود را ماساژ دهید. این کار موجب میشود از شدت عطسه کم شده و در مواردی نیز بطور کامل برطرف میشود. درکنار استفاده از روغن بنفشه پرهیز غذایی نیز یکی دیگر از راهکارهای برطرف کردن عطسههای فصلی است.
از خوردن انواع ادویه، غذاهای سرخکردنی، شکلات و قهوه در فصل بهار پرهیز کنید و مصرف آن را به حداقل برسانید.
خارش پوست
گیاه خرفه یکی دیگر از سبزیهای فصل بهار است که خواص بسیار زیادی دارد. از جمله خواص این گیاه دارویی از اثرات تصفیه کنندگی خون از فضولات و مواد زائد بویژه مواد صفراوی میتوان اشاره کرد. خوردن این سبزی به عنوان سبزی خوردن در وعدههای غذایی تاثیر بسزایی در درمان خارشهای فصل بهار و از بین رفتن تلخی دهان در این فصل دارد. نوشیدن آب این سبزی نیز در کاهش عوارض و خارشهای ناشی از حساسیت فصلی بسیار موثر است.
